دو سر آن را ببيند . بيشتر اين كوچه‌ها وسيلهء بازارچه‌هائى كه سقفشان پوشيده است قطع شده است . عيب بدتر اين‌كه هيچ يك اين كوچه‌ها سنگفرش نيست . وضع كوچه‌هاى ديگر شهرهاى ايران نيز چنين است . امّا چون از يك رو هواى ايران گرم و خشك است ، و از روى ديگر همهء مردم ، آن قسمت از كوچه را كه ديوار خانه‌شان در آنست هر بامداد و شامگاه جارو ، و آب پاشى مىكنند ، كوچه‌هاى آنها مثل كوچه‌هاى شهرهاى ما پوشيده از خاك و كثافت نيست . امّا در كوچه‌هاى اصفهان سه عامل ناراحت كننده وجود دارد كه به راستى مايهء دردسر و زحمت است . نخست اين‌كه چون تقريبا در تمام كوچه‌ها جويها و راه آبهاى سرپوشيده وجود دارد ، گاهى اوقات پوشش اين جويها فرو مىريزد ، و براى كسانى كه سواره مىگذرند خطرات و صدماتى مىآفريند . دوّم اين‌كه در بعضى كوچه‌ها چاه‌هايى است كه دهانهء آنها به محازات و هم سطح كف كوچه همچنان گشوده مانده ، و اگر رهگذران آنها را نبينند خطرمند است . عامل ديگرى كه بدتر و زشت‌تر از آن دو است اينست كه فاضلاب همهء خانه‌ها به گودالهاى بزرگى كه زير ديوار هر خانه كنده شده ، وارد مىشود ، و بعضى مواقع رهگذران نيز به‌جاى آبريزگاه از آن استفاده مىكنند . با وجود اينها ، كوچه‌هاى شهر اصفهان چنان كه گمان مىرود بويناك و كثافت آلوده نيست . زيرا از يك سو هوا خشك است ، و از سوى ديگر كشاورزان و باغدارانى كه هر روز بامدادان ميوه و سبزى و مواد خوراكى ديگر از روستا به شهر مىآورند ، هنگام مراجعت به ده همهء آن فضولات را براى تقويت زمينهاى زراعى و باغهاى خود از آن گودالها جمع ، و بار چهارپاى خود مىكنند ، و به روستا مىبرند . من هرگز در صدد ترسيم نقشهء اصفهان برنيامده‌ام ، و آن را نكشيده‌ام ، دورنماى آن را نيز جز آنچه در آغاز اين سياحتنامه آمده طرح نكرده‌ام ، امّا همين قدر مىگويم كه اين شهر بسيار نامنظم ساخته شده ، و از هر سو بدان بنگريم بسان جنگلى انبوه و پردرخت مىنمايد كه از خلال درختان سر به آسمان كشيده‌اش چندين گنبد و مناره و گلدسته كه براى مسلمانان ، همانند برج ناقوس براى ماست ، جلوه‌گرى مىكند . من دورنما يا تصوير زيباترين و ديدنىترين بناها و ساختمانهاى اصفهان را تهيه كرده‌ام و وصف و شرح كامل و درست آنها را آورده‌ام ، و اين تعريفها و توضيحات را از تلفيق مجموع نوشته‌هايى كه ديده‌ام ، و سخنانى كه شنيده‌ام تنظيم كرده‌ام ؛ باشد كه در نظر خوانندگان خواندنى و دلپذير افتد .